Word wakker

Over rumineren, de automatische piloot en de vergeten vaardigheid van aanwezig zijn.

Stress lijkt overal te zijn. Op de werkvloer, in gezinnen, in leiderschap en in ons hoofd. We praten er veel over, maar zelden echt eerlijk. Want als we dat zouden doen, zouden we iets ongemakkelijks moeten erkennen: er bestaat geen stressvolle baan, geen stressvolle manager en geen stressvolle organisatie. Wat er wél bestaat, is een mens die een groot deel van zijn leven niet volledig aanwezig is.

Iedereen ervaart druk. Deadlines, verwachtingen en verantwoordelijkheid horen bij het leven. Dat is geen stress, dat is simpelweg druk. Stress ontstaat pas wanneer die druk blijft rondzingen in ons hoofd, ook als het moment voorbij is.

Onderzoeker Nick Petrie, voortbouwend op dertig jaar stressonderzoek van Derek Roger, wijst één centrale oorzaak aan: rumineren. Het eindeloos herhalen van gebeurtenissen uit het verleden of mogelijke scenario’s in de toekomst, vrijwel altijd met een negatieve emotionele lading. Gedachten als “Had ik maar…”, “Wat als straks…” of “Ik had het anders moeten doen.”

Terwijl je lichaam rustig achter je bureau zit, reageert je zenuwstelsel alsof je in levensgevaar bent. Adrenaline en cortisol stromen, het fight–flight–freeze-systeem gaat aan. Niet omdat er daadwerkelijk gevaar is, maar omdat je geest het gevaar steeds opnieuw oproept.

Collectief zijn we uitzonderlijk goed geworden in herkauwen. Zoals koeien hun voedsel steeds opnieuw omhooghalen, zo doen wij dat met gedachten. We slikken ervaringen in, halen ze weer omhoog en kauwen ze keer op keer opnieuw. Via 24-uursnieuws, sociale media, interne dialogen, vergelijkingen en zorgen.

Het resultaat is voorspelbaar: chronisch verhoogde stresshormonen, slechter geheugen en focus, lagere productiviteit, verminderde weerstand en minder levensvreugde. Rumineren helpt niets. Het lost niets op en maakt alles zwaarder. Als het zou werken, zouden we er trainingen in volgen. Maar het werkt niet.

Herken je dit? Je rijdt een stuk en weet niet meer hoe je er kwam. Je leest een paar pagina’s en weet niet wat er stond. Je voert een gesprek, maar bent er eigenlijk niet bij. We noemen dit dagdromen, maar Petrie noemt het treffender: waking sleep – wakende slaap.

Je bent niet echt afwezig, maar ook niet echt aanwezig. Onderzoek laat zien dat mensen tot wel zeventig procent van hun dag in deze toestand doorbrengen. En precies daar ontstaan ruminatie, stress en uiteindelijk uitputting. Stress ontstaat niet in het hier en nu; stress ontstaat wanneer we er niet zijn.

De eerste en belangrijkste stap is dan ook wakker worden. Niet spiritueel en niet zweverig, maar neurologisch. Wakker worden betekent terugkeren naar je lichaam, je zintuigen en dit moment. Niet naar gisteren en niet naar straks, maar naar nu, het enige moment dat je ooit werkelijk hebt.

Wanneer je volledig aanwezig bent, stopt ruminatie vanzelf. Cortisol daalt, focus herstelt en flow ontstaat. Dat is waarom topsporters, chirurgen en kunstenaars spreken over in de zone zijn. Het is geen magie, maar volledige aanwezigheid.

Petrie beschrijft vier eenvoudige, maar radicale stappen. Bij Lifeguard zouden we ze zo vertalen.

De eerste stap is wakker worden: merken waar je bent, wat je ziet, hoort en voelt. Je lichaam is altijd in het nu; je hoeft alleen terug te keren. De tweede stap is eigenaarschap nemen over je aandacht. Aandacht is energie, en waar je aandacht heen gaat, gaat je energie naartoe. Merk vriendelijk op wanneer je geest afdwaalt en breng haar terug, steeds opnieuw.

De derde stap is afstand nemen. Niet alles is persoonlijk, niet alles is van jou en niet alles verdient je energie. Zorgen is iets anders dan piekeren; goede leiders kennen dat verschil. De vierde stap is loslaten. De vraag is simpel: helpt het om hier nog langer over te denken? Zo niet, dan laat je het gaan. Niet uit onverschilligheid, maar uit wijsheid.

Stel je je geest voor als een huis. Buiten staat het water: druk, emoties en gedachten. De deur dichthouden is ontkennen, erin springen is verdrinken. Maar er is nog een plek: de zolder. Een plek van overzicht, waar je gedachten ziet komen en gaan zonder erin mee te gaan of ze tegen te houden. Bij Lifeguard noemen we dit NOW-capaciteit: aanwezig blijven boven de stroom.

Wakker zijn is geen eenmalig inzicht, maar een vaardigheid die je oefent. Via flow-activiteiten zoals sport, muziek of creëren. Via bewuste aandacht in alledaagse handelingen. En via meditatie, niet om rustiger te worden, maar om aandacht te trainen en loslaten te oefenen. Rust volgt vanzelf, als bijproduct.

Petrie beschrijft hoe hij zelf kanker kreeg en ontdekte dat deze benadering geen trauma oplost, maar wel lijden vermindert. Niet door ontkennen of oplossen, maar door aanwezig te blijven bij wat er is. Dat sluit naadloos aan bij alles wat we eerder beschreven over burn-out, angst, transitie en groei. Het leven vraagt geen verzet, maar aanwezigheid.

Stress is geen probleem van druk. Burn-out is geen zwakte en angst geen vijand. Wat ontbreekt, is bewuste aanwezigheid. Leiderschap begint niet bij controle, maar bij wakker zijn. Bij voelen wat er is, zien wat er gebeurt en meebewegen met het leven in plaats van ertegenin.

Je hoeft niet sterker te worden. Je hoeft niet meer te doen en jezelf niet te fixen. Je hoeft alleen wakker te worden en hier te blijven.